Cụm từ "nước thu nhập cao" không phải cách nói ước lệ. Đó là một nhóm trong hệ phân loại của Ngân hàng Thế giới, có tiêu chí cụ thể.
Bốn nhóm
Các nền kinh tế được chia thành bốn nhóm theo thu nhập quốc dân bình quân đầu người:
- Thu nhập thấp
- Thu nhập trung bình thấp
- Thu nhập trung bình cao
- Thu nhập cao
Việt Nam hiện thuộc nhóm thu nhập trung bình thấp. Mục tiêu 2030 là lên nhóm trung bình cao, mục tiêu 2045 là lên nhóm thu nhập cao.
Hai chi tiết kỹ thuật đáng biết
Chỉ số dùng là thu nhập quốc dân, không phải tổng sản phẩm trong nước. Hai chỉ số này khác nhau ở chỗ xử lý phần thu nhập chuyển ra và chuyển vào — với nước có nhiều doanh nghiệp nước ngoài đầu tư, khoảng chênh không nhỏ.
Ngưỡng được điều chỉnh hằng năm. Đây là điểm hay bị bỏ qua nhất. Vạch phân loại không đứng yên mà được cập nhật theo lạm phát và biến động giá quốc tế.
Hệ quả: hình dung "đích cố định, mình đi tới" là sai. Đích cũng dịch, nên tốc độ tăng thu nhập phải nhanh hơn tốc độ dịch của vạch thì mới rút ngắn được khoảng cách.
Con số bình quân không nói hết điều gì
Thu nhập bình quân đầu người là phép chia đơn giản: tổng thu nhập chia cho dân số. Nó tiện để so giữa các nước, nhưng có ba chỗ không phản ánh được.
Phân phối. Hai nước cùng mức bình quân có thể rất khác nhau về đời sống của phần đông dân, tùy thu nhập tập trung hay trải đều.
Sức mua thực tế. Cùng một số tiền mua được nhiều hàng hóa hơn ở nơi giá thấp. Vì vậy có cách tính thứ hai theo sức mua tương đương, cho kết quả khác khá nhiều.
Những thứ không tính được bằng tiền. Chất lượng không khí, mức độ an toàn, thời gian đi lại, khả năng tiếp cận y tế và giáo dục — không có trong con số này nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống.
Vì sao vẫn dùng chỉ số này
Vì nó đo được nhất quán và so được giữa các nước. Các chỉ số phản ánh đời sống đầy đủ hơn thì hoặc khó đo, hoặc mỗi nước đo một kiểu.
Cách dùng hợp lý là coi nó như nhiệt kế: một con số hữu ích để theo dõi xu hướng, nhưng không phải bức tranh đầy đủ về sức khỏe.
Điều thực sự đứng sau con số
Thu nhập bình quân tăng bền vững chỉ đến từ một nguồn: năng suất lao động tăng — mỗi giờ làm việc tạo ra nhiều giá trị hơn.
Năng suất tăng nhờ ba thứ: công cụ và máy móc tốt hơn, kỹ năng người lao động cao hơn, và cách tổ chức công việc hiệu quả hơn. Mọi chính sách nhắm tới mục tiêu 2045 rốt cuộc đều quy về một trong ba thứ đó.