Cơ cấu dân số là một trong ít yếu tố dự báo được khá chắc, vì người của hai mươi năm tới đã sinh ra rồi. Đó là lý do phần này đáng bàn khi nói tới mốc 2045.
Thời kỳ dân số vàng
Việt Nam đang ở giai đoạn có tỷ lệ người trong tuổi lao động cao so với người phụ thuộc — trẻ em và người cao tuổi. Giai đoạn này được gọi là dân số vàng.
Nó thuận lợi ở chỗ dễ hiểu: nhiều người làm, ít người phải nuôi, nên vừa sản xuất được nhiều vừa tiết kiệm được nhiều.
Giai đoạn này xuất hiện một lần trong quá trình chuyển đổi dân số của mỗi nước, kéo dài vài thập niên rồi khép lại.
Chuyển sang già hóa
Hai lực đẩy đến cùng lúc: tuổi thọ tăng nên số người cao tuổi nhiều lên, còn mức sinh giảm nên số người trẻ bổ sung ít đi.
Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa dân số, và điểm đáng chú ý không phải là chuyện già — nước nào rồi cũng già — mà là tốc độ.
Quãng thời gian chuyển từ già hóa sang dân số già ở Việt Nam được dự báo ngắn hơn nhiều so với các nước phát triển đã đi qua giai đoạn này trước đây. Nhiều nước có nhiều thập niên để chuẩn bị hệ thống hưu trí và chăm sóc; Việt Nam có ít thời gian hơn hẳn.
Vì sao tốc độ mới là vấn đề
Có một cách nói gọn được dùng nhiều: già trước khi giàu.
Các nước phát triển bước vào giai đoạn dân số già khi đã ở nhóm thu nhập cao, nên có nguồn lực để xây hệ thống an sinh. Nếu quá trình già hóa diễn ra khi thu nhập còn ở mức trung bình, gánh nặng đặt lên một nền kinh tế chưa đủ mạnh.
Cụ thể thì nó chạm vào bốn chỗ: quỹ hưu trí, chi phí y tế, lực lượng lao động thu hẹp, và nhu cầu chăm sóc dài hạn cho người cao tuổi — thứ hiện phần lớn do gia đình gánh.
Cửa sổ đang mở
Giai đoạn dân số vàng còn kéo dài thêm một thời gian nữa. Đó là quãng để làm những việc mà sau này khó làm hơn:
- Nâng năng suất lao động, để về sau ít người làm vẫn giữ được sản lượng.
- Mở rộng độ bao phủ của bảo hiểm xã hội, đặc biệt với lao động khu vực phi chính thức — nhóm hiện ít được bao phủ nhất.
- Xây năng lực chăm sóc người cao tuổi ngoài phạm vi gia đình.
- Đầu tư vào giáo dục cho lứa đang đi học, vì lứa này sẽ phải gánh phần lớn.
Với từng gia đình
Ở mức cá nhân, xu hướng này dẫn tới vài điều khá cụ thể.
Số con trung bình mỗi gia đình giảm, nghĩa là số người cùng chia sẻ việc chăm sóc cha mẹ già cũng giảm. Người sinh trong thập niên tám mươi, chín mươi nhiều khả năng gánh phần này nặng hơn thế hệ trước.
Điều đó làm hai việc trở nên đáng chuẩn bị sớm hơn trước: khoản tích lũy cho quãng sau khi nghỉ làm, và bảo hiểm y tế cho cha mẹ. Cả hai đều rẻ hơn nhiều khi lo sớm.