Đây là khái niệm được nhắc nhiều khi bàn về mục tiêu dài hạn. Hiểu đúng cơ chế của nó giải thích được vì sao các chính sách lại nhắm vào những chỗ như hiện nay.
Cơ chế
Một nước nghèo thường tăng trưởng nhanh trong giai đoạn đầu nhờ hai nguồn:
- Chi phí lao động thấp — thu hút được sản xuất gia công từ các nước có chi phí cao hơn.
- Chuyển dịch lao động — đưa người từ nông nghiệp năng suất thấp sang công nghiệp năng suất cao hơn. Chỉ riêng việc đổi chỗ làm đã làm tăng sản lượng.
Cả hai nguồn này đều có giới hạn. Khi thu nhập tăng, lao động không còn rẻ so với các nước đi sau. Khi phần lớn lao động đã rời nông nghiệp, nguồn chuyển dịch cạn.
Lúc đó nền kinh tế rơi vào thế kẹt: đắt hơn để cạnh tranh bằng giá, nhưng chưa đủ năng lực để cạnh tranh bằng công nghệ và thương hiệu. Đó là bẫy.
Vì sao khó thoát
Vì thứ cần cho giai đoạn sau khác hẳn thứ đã dùng cho giai đoạn trước.
Giai đoạn đầu cần: nhà xưởng, đường sá, lao động phổ thông, thủ tục thông thoáng. Đây là những thứ xây được trong vài năm và thấy kết quả ngay.
Giai đoạn sau cần: đội ngũ nghiên cứu, hệ thống giáo dục chất lượng, thị trường vốn hoạt động tốt, thể chế bảo vệ sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp trong nước đủ mạnh để tự thiết kế sản phẩm. Đây là những thứ mất một hai thập niên và không thấy kết quả ngay.
Khoảng thời gian đầu tư mà chưa thấy kết quả chính là chỗ nhiều nước dừng lại.
Các nước thoát được đã làm khác gì
Không có công thức chung, nhưng vài điểm lặp lại ở nhiều trường hợp:
- Đầu tư vào giáo dục sớm và liên tục, đặc biệt ở bậc phổ thông và giáo dục nghề nghiệp — trước khi thu nhập đủ cao để thấy cần.
- Xây được doanh nghiệp trong nước có năng lực tự nghiên cứu, không chỉ dừng ở gia công cho nước ngoài.
- Đi lên trong chuỗi giá trị — từ lắp ráp sang sản xuất linh kiện, rồi sang thiết kế và làm thương hiệu.
- Cải cách thể chế để vốn và người chảy được tới nơi hiệu quả nhất, thay vì mắc ở chỗ cũ.
Chi tiết dễ bị bỏ qua
Điểm chung của các nước thoát được: họ bắt đầu làm những việc trên khi còn đang tăng trưởng tốt, chứ không đợi tới lúc tăng trưởng chậm lại.
Lý do dễ hiểu — khi mọi thứ đang thuận thì rất khó thuyết phục ai đó đầu tư vào thứ mười lăm năm sau mới có kết quả. Nhưng đợi tới khi đã kẹt thì vừa thiếu nguồn lực vừa thiếu thời gian.
Bẫy không phải định mệnh
Cũng cần nói rõ: nhiều nhà kinh tế cho rằng "bẫy" là cách gọi hình ảnh chứ không phải một quy luật. Có nước đi qua giai đoạn này chậm hơn dự tính rồi vẫn tiếp tục lên được.
Điều khái niệm này thực sự nói không phải là "đến đó thì mắc kẹt", mà là: công thức tăng trưởng của giai đoạn trước không dùng lại được cho giai đoạn sau. Đó mới là phần đáng nhớ.